دۆخا کەنیزان/جاريان لە سەردەمى ئەیووبییاندا
( ٥٦٩ - ٦٤٨ ک. / ١١٧٤ - ١٢٥٠ ز. )
: پێناسەیا کەنیزێ /جاريه و سەرچاوەیێن بەندایەتییێ
١. پێناسەیا جاريان
کەنیز لە زمانێ عەرەبیدا مانا ئامەیا دەیدا — ژنێک کو بپێی ئەسلێکی یاسایی کو لە فیقهێ ئیسلامییە کلاسیکیدا پەسەند کراوەبوو مالکی دبوو. ناوێن جیاواز بۆیان بەکار ئەهات: «وەسیفە» بۆ خزمەتکاران، «قەین» بۆ دەنگبێژان، «ظئر» بۆ دایکێن شیردەیێن منداڵان، و «سوریە» بۆ ئەوانا کو تایبەتی حەریمێ بوون.
٢. سەرچاوەیێن بەندایەتییێ لە سەردەما ئەیووبییەدا
کەنیز بە چەند شێوازی کەتین ناو کۆمەڵگەیا ئەیووبی:
◆ دەستگرتن لە جەنگادا: ئەمە سەرەکیترین سەرچاوە بوو لە سەردەما شەرێن خاچپەرستانادا. ژنێن دەستگیراو دکەفتن ناو بەندایەتییێ.
◆ بازرگانی: بازارێن کۆلەفرۆشییێ لە قاهیرە، دمەشق و حەلەبدا کەنیز ئانین لە ئەفریقا، ناوچەیێن بیزانس و ئاسیایا ناوین.
◆ میرات و دیاری: کەنیز ئەچوو بە میرات بۆ وارسان، یان ئەدراند دیاری بین مێر و سەلتانان.
◆ لەدایکبوون لە ماڵدا: کەنیزا کو لە ماڵێ خاوەنێ خوەدا هاتبووە دنیایێ، کەتژمار «کچا ماڵێ» پێ ئەگوترا.
: دۆخا کۆمەڵایەتییا جاريان
١. کەنیزێن قەسرێن سولتانی
قەسرێن ئەیووبی ژمارەیەکێ زۆر لە کەنیزان لەخۆ دگرت. هندێ لێ خزمەتا ماڵی دکرد، هندێن دی موسیقا، گۆرانی، شیعر و زمان فێر بووبوون. هندێ لێ گەیشتبوون شوێنا بەرزا، بووبوون شێوەرمەندێن سەلتان یان دایکێن منداڵێن وی، و کاریگەریا زۆریان هەبوو.
٢. دایکا منداڵ و دۆخا تایبەتییا وێ
«ئوممول-وەلەد» — دایکا منداڵ، کەنیزا کو منداڵێکی خاوەنێ خوە هێناوەتە دنیایێ — لە فیقهێ ئیسلامی و کۆمەڵگەیا ئەیووبیدا دۆخەکێ تایبەتی هەبوو. خاوەنێ وێ نەدتوانی بفرۆشێتا، و پاش مرینا خاوەنێ خوە ئازاد دبوو. ژمارەیەکێ زۆر لە سەلتان و میرێن ئەیووبی منداڵێن خوە لە ئەو جۆرە دایکانەوە هەبوون، کو هندێ لێ کاریگەریا سیاسییا مەزن پشتپەردەیی هەبوون.
٣. قەینات: کەنیزێن هونەر و وێژەیێ
کۆمەڵەیا «قەین» — دەنگبێژان — شوێنەکێ کۆمەڵایەتییی جیاوازیان هەبوو. موسیقا، گۆرانی، شیعر و ئەدەب فێربووبوون، نرخێن وان لە بازاردا زۆر بەرزتر بوون لە کەنیزێن ئاسایی. لە شەووبێرکێن ئەدەبی و موسیقیییێن میران لە قاهیرە و دمەشقدا ڕۆلێکێ گرینگ دیلیسان.

. ئازادکردن و ڕزگاری
ئیسلام زۆر لە ئازادکردنا کۆلەیان هانداوە. لە سەردەما ئەیووبیدا ئازادکردن بە چەند شێوازی دەهات: ئازادکردنا خێرخوازانە بۆ ئەجرا بەهەشتێ، موکاتەبە یانی کڕینا ئازادییێ، ئازادبوونا دایکا منداڵ پاش مرینا خاوەنێ وێ، و ئازادکردن بۆ کەفارەیا گوناهان. سەرچاوکانێن مێژوویی ئاماژەیان دەکات کو ژمارەیەکێ زۆر لە ئازادبووان پاش ئازادبوونیان ناو کۆمەڵگادا بەربکەوتن و ژیانا سەربەخۆیان ئاڤا کرن
: کەسایەتییێن ناودار لە مێژوویا ئەیووبیدا
شەجەرەتەددور
شەجەرەتەددور نموونەیا هەرێ بەرچاو و ناودارا ئەوەیە کو کەنیزەکێ لە نێو کۆمەڵگاوە بگاتە بەرزترین پلەیا سیاسی. ئەو کەنیزەکێ بە بنەڕەتا تورکییا بوو کو سەلتانێ ئەیووبی نەجمەددین ئەیووب کریبوو و گەیانە بڕا کو پێی مژوو گرا. پاش مرینا وی لە ساڵا ١٢٤٩ زایینی، ئەو بخوە کارومێژێن دەوڵەتی بەڕێوە برد و فەرمان بە ناوێ خوەوە ئەدا. دواتر بە سەرکردەیا سەربازییا «ئیزەددین ئەیبەک» مژوو گرا و بەم شێوازی سەلتەنەتا مەملووکییە دامەزراند کو مێژوویا سیاسییا هەرێمێ بگۆڕا.

جاريين بێ ناف يين بنةمالا ئەیووبییان
سەرچاوکانێن مێژوویی وەک ئیبن خەللیکان، ئیبن ئەسیر و مەقریزی ئاماژەیان دەکات بە بوونا کەنیزێن بەرزمەرتەبە لە قەسرێن ئەیووبیدا کو کاریگەریا گرینگیان لە پەروەردەیا میران و شێوەدانا ئەخلاقا وان هەبوو، هەتا کاتێک کو ناوێن وان لە سەرچاوکانادا نەمانەوە. ئەو ڕۆلا شاردراوا ئەو کەسایەتییانێ لە شێوەدانا سیاسەتێ نیشانی دەیدات کو تاچەند کاریگەریا کەنیزان لە ئیدارەیا دەوڵەتا ئەیووبی گرینگ بوو.

: بەراوردکردن دكه ل سەردەمێن دی
دۆخا کەنیزان لە سەردەما ئەیووبیدا بە هندێ تایبەتمەندییان لە سەردەمێن دی جیاواز بوو:
بەراورد بە عەباسییان: قەسرێن عەباسی ژمارەیەکێ زۆر بەرزتر لە کەنیزان هەبوون، ئەمەش نیشانا کولتووری دیوانییا ئاڤادانتری بوو لە بەغدادێ. ئەیووبیان بە بناخەیا سەربازییا خوە، بەراوردانە کەنیزێن کەمتر لە قەسرێن خوەدا هەبوون.
◆ بەراورد بە مەملووکیێن دواتر: سەرکەوتنا شەجەرەتەددورێ کرا سەلتانێن مەملووکی لە تووانایا سیاسییا کەنیزان و دایکێن منداڵان بترسن و سنورێن قووڵتر دانان.
◆ لە چوارچێوەیا جەنگێن خاچپەرستانادا: شەر ژمارا ژنێن دەستگیراو زیادکرد و هەم ژمارە و هەم جیاوازییا ئەو کۆمەڵەیێ لە دەمێن هەرێ تووندا زیاد کرن.